Maks Havelaar

W owym pliku kryje się bowiem zupełnie inna opowieść — historia Maxa Havelaara, idealistycznego zastępcy Rezydenta, świeżo przeniesionego do Lebaku na holenderskiej Jawie. Błyskotliwy i pełen sprzeczności, zarazem przenikliwy i czuły, Havelaar składa przysięgę, że będzie chronił rdzenną ludność przed zdzierstwem i tyranią — po czym popełnia błąd i bierze te słowa na serio. U jego boku stoją oddana żona Tine, uczciwy i ostrożny Kontroler Verbrugge, dostojny sędziwy Regent, którego nadużycia Havelaar ma obowiązek ujawnić, oraz wdowa przekonana, że jej mąż zginął, ponieważ zadawał te same pytania.

Książka porusza się między dwoma rejestrami i pozwala im spierać się ze sobą. Zadowolone z siebie moralizatorstwo Drystubble'a raz po raz zdradza jego własną obłudę, podczas gdy jawajskie rozdziały niosą moralne oburzenie. Wpleciona opowieść o chłopcu Saïdjahu i jego Adindzie brzmi jak cicha elegia. Multatuli ufa, że ironia sama wykona swoją pracę: uczciwość tragarza, spuszczony wzrok naczelnika, wers udokumentowanego dowodu odczytany na głos w cichej sali.

Napisana z myślą o słuchaniu, jest to powieść, która nie boi się mówić wprost o krzywdzie, na którą nie chce przymknąć oka. Prosi jedynie o czytelników zdolnych do trudnej wiary, że pod tym ciemnym naskórkiem także biją serca — i przytrzymuje przed nimi otwarte drzwi.